سوانح الملنگ التی چه په دوژخ ته خذمتگار دی؛ملا نصر الدین.. !

بر سر ملیت ملا نصرالدین نزاعهای میان کشورهای مختلف است. ترکیه، ایران، ازبکستان و برخی دیگران هر کدام ادعا دارند که ملا نصر الدین از سرزمین آنها بوده است… اما اساسا ملانصر الدین چرا؟ از قرنهای متمادی تا اوائل قرن بیستم، آزادی در انتقاد و مطرح ساختن مسائل اجتماعی- سیاسی از جمله چالشها بوده است. پادشاهان و حکام خودکامه کمتر حاضر به شنیدن انتقاد و حقیقت بودند. بنابرین، انتقاد ها علیه حکام و یا مسائل اجتماعی از طریق طنزهای که به اشخاص گمنام (Anonymous) نسبت داده میشد مطرح میشد بدون اینکه کسی مورد غضب و سوال دیکتاتوران قرار گیرد. هر کس میتوانست طنزی درست کند و به این شخصیتها نسبت بدهد که ساده ترین و مصئون ترین طریقه برای آزادی بیان و مطرح ساختن یک انتقاد بود.

این نوع شخصیتها در تمام کشورهای اسلامی شکل گرفتند، هر چند به نام های مختلف یاد میشدند، همچون ملا نصر الدین در خراسان زمین (افغانستان، ایران و تاجیکستان)، “خوجا نصرالدین” در ازبکستان، “جحا” در کشورهای عربی، “نصرالدین حوجا” در ترکیه، “آرتین” در ارمنستان، “اویلن سیپیکل” در آلمان، “مکینتاش” در اسکاتلند و …

ملیت ملا نصر الدین

اما بر سر ملیت ملا نصرالدین نزاعهای میان کشورهای مختلف است. ترکیه، ایران، ازبکستان و برخی دیگران هر کدام ادعا دارند که ملا نصر الدین از سرزمین آنها بوده است.

کشور ترکیه از سال ۱۹۵۲ به این سو، رسما اعلام کرده که ملانصرالدین ترک تبار و از اهالی آناتولی است. به ادعای آنها مقبره‌ ملا نصر الدین در ترکیه است و هر سال فستیوالی برای او برگزار میشود. در این فستیوال طنزنویسان، نقاشان و کاریکاتوریست‌ها هر سال  به آنجا میروند و جشن می‌گیرند. آنها حتی پهلوانی نمادین به نام ملانصر الدین دارند که او وارونه سوار الاغ می‌شود. درشهر آقشهر یا آک شیر از توابع قونیه ترکیه قبری وجود دارد که منتسب به این شخصیت تاریخی است و تاریخ مندرج بر آن وفات ملا را ۶۸۳ هجری نشان می دهد.

ازبکها میگویند که ملا نصرالدین اهل بخارا بوده است.  محققین و پژوهشگران ایرانی عنوان کرده‌اند که ملا نصرالدین شخصیت ایرانی است.

 اما عموما ملانصرالدین را یکی از حکمای طنزپرداز و شوخ‌طبع در تاریخ جهان لقب داده‌اند. چرا که در میان ملت‌ها کمتر نماد بذله‌گویی و شوخ‌طبعی با ملانصرالدین قابل مقایسه است. با آنکه این شخصیت را هر ملتی به نامی می‌خواند و عنوان و لقب متفاوتی به او می‌دهد، اما در همه آنها شخصیت فرزانه او در هیات یک روستایی ساده و خوش سیما تصویر می‌گردد که سخنان ساده و شیرین و در عین حال حکیمانه‌اش به دل‌ها می‌نشیند.

ملا نصرالدین کی میزیسته است؟

در روایت‌های عامیانه ترکی، زمانی او را هم عصر تیمور لنگ دانسته‌اند و حتی بنا بر همین روایات ملاقاتی هم بین ملانصرالدین و آن سفاک صورت پذیرفته بوده است. یا اینکه در سده دهم میلادی او را با حسین ابن منصور حلاج، که در بغداد بر دار شد دیده‌اند و یا گفته شده است که در اوایل سده پانزده میلادی او با سید عمادالدین نسیمی شاعر، که در حلب پوست او کنده شد، حشر و نشر داشته است.

به هرحال ملانصرالدین را یکی از حکمای طنز و شوخ‌طبعی در تاریخ جهان لقب داده‌اند. چرا که در میان ملت‌ها کمتر نماد بذله‌گویی و شوخ‌طبعی با ملانصرالدین قابل مقایسه است. لطیفه‌های او، افزون برکشورهای اسلامی، در پهنه وسیعی از جهان، از آلمان گرفته تا جاپان زبانزد ملت هاست. با آنکه این شخصیت را هر ملتی به نامی می‌خواند و عنوان و لقب متفاوتی به او می‌دهد، اما در همه آنها شخصیت فرزانه او در هیات یک روستایی ساده و خوش سیما تصویر می‌گردد که سخنان ساده و شیرین و در عین حال حکیمانه‌اش به دل‌ها می‌نشیند و از همین رو همه این ملت‌ها او را بومی و از آن خود می‌دانند و او را به نام‌های متعددی می خوانند.

ملا نصر الدین در فرهنگهای مختلف

در ازبکستان «خوجا نصرالدین» را با شال پهن و قبای راه راه و عرق چین، به شکل روحانیان آن منطقه نشان می‌دهند. در تصاویر مصری و عموماً عربی، ملا را با ریش و عمامه و قبای بلند تا قوزک پا، که هیچ نشانی از شوخی و شوخ طبعی در آن دیده نمی‌شود ترسیم می‌کنند.

در ایران، هم در تصاویر عامیانه‌ای که از ملانصرالدین در دست است و هم در آثار فردریک تالبرگ، که لطیفه‌های او را مصور کرده است، این روحانی رند و فرزانه با رعایت معیارهای جامعه ایرانی بدون عبا و عمامه و بیشتر به شکل روستاییان سنتی ایرانی ترسیم شده است.

تصویرگران و کاریکاتوریست های ترک بیش از دیگران به ملانصرالدین پرداخته و صورت و سیرت او را در آثار خود منعکس کرده اند. در آثار تصویری ترک ها ملانصرالدین معمولاً به شکل روحانیان روستائی آناتولی مرکزی، با ریش سفید و عمامه و پوستین و شلوار گشاد، در حالی که وارونه سوار خر است نشان داده می شود.

جليل محمد قليزاده، طنزپرداز آذربايجان و ناشر «ملانصرالدين» از قول ملا و خطاب به خوانندگانش مى گويد:

” اى برادران مسلمان من! اگر مى خواهيد بدانيد كه شما به كه مى خنديد، آئينه به دست بگيريد و جمال مبارك خود را در آن تماشاكنيد!”.
نخستین چاپ کتاب ملانصرالدین، به نام “نوادر الخوجه نصرالدین افندی الرومی المشهور بحجا” به عربی، در سال ۱۲۷۸هجرى ق در مصر که در آن زمان تحت متصرفات دولت عثمانی بود انجام پذیرفته است”. کتاب «جوحی» تألیف احمد مجاهد.

از منابع متعدد

 

 

ارسال دیدگاه