خانهٔ کعبه شریفه

خانه کعبه  “بیت الكعبة”، بنایی در میان مسجد الحرام در شهر مکه مکرمه در عربستان سعودی واقع میباشد. از نام های دیگر کعبه، “بيت الله”، ” بیت العتیق”، “بیت الحرام”، “بیت المعمور” و “بیت المحرّم ” میباشد که برخی این نامها در قرآن کریم ذکر شده است.

به لحاظ اینکه خانه چهارگوش دارد کعبه (مکعب شکل) گفته میشود، که از سنگ‌های سیاه است. کعبه در داخل مسجد الحرام  قرار دارد. همه مسلمانان جهان در هنگام نماز رو به جهت کعبه می‌ایستند.

خانه کعبه مقدس ترین مکان در دین اسلام است، وحج زیارت خانه کعبه از جمله اصول پنجگانه دین اسلام است. هر مسلمان در صورت برخورداری از استطاعت مالی و بدنی، باید در دوران زندگی اش حد اقل یکبار به حج مشرف شود. قرآن کریم در مورد کعبه فرموده است: {اِنَ أَوَل بَیتٍ وُضِعَ لِلنَاسِ لَلَذی بِبَکَّةَ مُبَارَکاً وَهُدیً لٍلعَالَمَینَ}. (آل عمران). و نیز قرآن کریم میفرماید{وَ اتَّخِذُوا مِن مَقامِ إِبراهِیمَ مُصَلَّی} (بقره/۱۲۵)مفهوم آیت شریف اینکه در جایگاه حضرت ابراهیم نماز بخوانید.

kaaba 2

 

 

 

 

تاریخ کعبه

طبق نظریه برخی علمای اسلامی، بنای کعبه بدست های مبارک حضرت ابراهیم  علیه السلام و پسرش حضرت اسماعیل ساخته شده ‌است. استدلال آنها آیت قرآن کریم است:  {وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَإِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ} ترجمه: و هنگامى که ابراهیم و اسماعیل پایه‏هاى خانه [کعبه] را بالا مى‏بردند.

بعضی دیگر اعتقاد دارند که خانه خدا قبل از حضرت ابراهیم ساخته شده بود، چون نخستین سازنده آن  حضرت آدم علیه السلام است. استدلال آنها اینست که حضرت ابراهیم و حضرت علیه السلام فقط پایه های خانه را بالا میبردند – نه اینکه آنرا کاملا از نو بسازند. بنا بر بعضی روایات خانه کعبه در زمان طوفان حضرت نوع علیه السلام تخریب شده بود و خداوند به حضرت ابراهیم علیه السلام امر کرد تا خانه را دو باره بسازند.

در زمان حضرت محمد صلی الله علیه و سلم قبیله قریش متصدی خانه کعبه شریفه بود که در آن زمان معبد بتهای قبایل عربی محسوب می‌شود. عربهای بادیه نشین و ساکنان دیگر شهرها هر سال برای نیایش و داد و ستد به شهر مکه سفر می‌کردند. مکه به عنوان “وادی لم یزرع” توصیف شده که زندگی در آن دشوار و منابع اندک بود. در حقیقت براساس شواهد مکه مرکز تجارت ملی و نیایش بوده است.

این بنا قبل از اسلام محل بت‌های مختلف بود، مانند: لات، عزی، اسافه، نائله، منات. بزرگ این بت‌ها هبل بود که درون کعبه قرار داشت. زمانی که پیامبر اسلام به عنوان فاتح از شهر مدینه منوره به مکه مکرمه بازگشتند، کعبه به مکان نیایش مسلمانان تبدیل شد و زیارت سالانه حج به عنوان یکی از فرایض اصلی مسلمانان تبدیل شد.

کعبه شریفه در ادوار بعد از اسلام

بنا به روایت برخی تاریخ نگاران ساختمان کعبه ده بار بنا شده است که نامهای آن قرار ذیل است: بنیان الملائکه، بنیان آدم، بنیان شیث، بنیان ابراهیم و پسرش اسماعیل، بنیان العمالقه، بنیان جرهم، بنیان مضر، بنیان قریش، بنیان عبدالله ابن زبیر، بنیان حجاج ابن یوسف الثقفی.

روایات دیگر حاکی است که کعبه شریفه چهار بار به کلی ویران شده و از نو بنا شده است. دو بار اول به سده اول هجری بر می گردد. در جریان جنگ هایی که بین امویان وعبدالله بن زبیر فرماندار وقت مکه صورت می گرفت کعبه دو بار ویران شد. بار اول آتش گرفت و بار دوم توسط سپاهیان حجاج بن یوسف با منجنیق سنگ باران شد. سومین تخریب مکه به ۹۳۰ میلادی بر می گردد که قرامطه – که از شیعیان اسماعیلی – بودند- به مکه حمله کردند و حجاج را قتل عام کردند و چاه زمزم را با جنازه های کشتگان پر کردند. آنان حجرالاسود را ربودند و با خود به احسا- در شرق عربستان- بردند. تخریب چهارم کعبه در نتیجه سیلی بود که در سال ۱۶۲۹ میلادی رخ داد. پس از آن سلطان مراد چهارم  (پادشاه ترکی) ساختمان کعبه را با سنگ های گرانیتی از نو بنا کرد که این ساختمان تا عصر حاضر به جا مانده است.

ارکان کعبه شریفه

ارکان کعبه: به هریک از چهار گوشه کعبه، رکن گویند و کعبه بر چهار رکن بنا گردیده‌است.

  1. رکن حجر الاسود: این سنگ به دست حضرت محمد صلی الله علیه و سلم قبل از درب کعبه در رکن حجر اسود نصب شد و محل شروع طواف حجاج است.
  2. رکن عراقی
  3. رکن شامی
  4. رکن یمانیکه قبل از رکن حجر اسود قرار دارد.

سنگ بنای کعبه

بنای کعبه از سنگ‌های سیاه و سختی ساخته شده که با کنار زدن پرده از روی آن، آشکار است. این سنگ‌ها که از زمان بنای کعبه از سال ۱۰۴۰ تاکنون بر جای مانده، از کوه‌های مکه به ویژه (جلب الکعبه، در محله شبکیه مکه)، و کوه مزدلفه جبل مزدلفه گرفته شده‌است. سنگ‌ها اندازه‌های گوناگون دارند، به گونه‌ای که بزرگ‌ترین آنان با طول و عرض و بلندی ۱۹۰، ۵۰ و ۲۸ سانتی‌متر و کوچک‌ترین آنان با طول و عرض ۵۰ و ۴۰ سانتی‌متر است. پایه‌های آن از سرب مذاب ساخته شده‌است و بدین ترتیب بنایی نسبتاً استوار است.

درب کعبه

پیش از بنای قریش، کعبه دو در داشته‌است: یکی در ناحیه شرقی (محل در کنونی) و دیگری در ناحیه غربی. که از یکی وارد و از دیگری خارج می‌شدند؛ اما قریش تنها در ناحیه شرقی آن دری نصب کرد. بعدها  حضرت عبدالله ابن زبیر رضی الله عنه در دیگر را گشود که به وسیله حجاج بن یوسف بسته شد و اکنون همان یک در باقی مانده‌است. این در تا به حال چندین بار عوض شده‌است و در سال ۱۳۹۸ (قمری)  به دستور خالد بن عبدالعزیز  (پادشاه وقت سعودی) در جدیدی ساخته و نصب شد. ساختمان کعبه نیز از سال ۱۰۴۰ قمری تا سده اخیر تعمیر نشده بود؛ ولی در سال ۱۳۷۷ (قمری)  و سپس ۱۴۱۷ (قمری)  به دستور سعود بن عبدالعزیز و فهد بن عبدالعزیز در آن تعمیراتی صورت گرفت.

سقف کعبه، دو سقفی است که با سه پایه چوبی که در میانه آن در یک ردیف قرار گرفته و نگهداری می‌شود. اطراف آن سنگ‌های مرمر نصب شده و در کنار آن پلکانی قرار دارد که برای رسیدن به سقف بالایی تعبیه شده‌است.

در حال حاضر درب ورودی کعبه در ارتفاع ۲ متر بالاتر از سطح زمین و در دیواره شمال شرقی کعبه قرار دارد.

آخرین درب کعبه به وزن ۳۰۰ کیوگرم از جنس طلای خالص توسط احمد بن ابراهیم بدر ساخته و در سال ۱۹۷۹ میلادی جایگزین درب قبلی شده‌است.

پایه‌های کعبه شریفه از سرب مذاب و مستحکم و استوار ساخته شده است. پیش از تجدید این بنا توسط قریش، کعبه دو در داشته است یکی ناحیه شرقی- محل در فعلی و دیگری در ناحیه غربی، که از یکی وارد و از دیگری خارج می‌شده‌اند. اما قریش تنها در ناحیه شرقی آن دری نصب کرد.

بعدها ابن زبیر در دیگر را گشود که به وسیله حجاج بسته شد و اکنون همان یک در باقی مانده است. این در تا به حال چندین بار عوض شده است.

kaaba 3

 

 

 

 

 

 

حجر الاسود

یا سنگ سیاه از اجزای بسیار مقدس مسجد الحرام است که بدستان مبارک حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل در کعبه قرار داده شده‌است. این سنگ در یک قاب ۳۰ سانتیمتری از جنس نقره و در رکن اسود کعبه در ارتفاع ۱٫۵ متری از سطح زمین قرار دارد.

این سنگ مقدس، پیش از اسلام و پس از آن همواره مورد توجه بوده‌است و در شمار عناصر اصلی کعبه‌است. به لحاظ همین تقدس، محمد آن را نگاه داشت و دیگر سنگ‌هایی را که به شکل بت ساخته شده بود دور ریخت. حجرالاسود در جریان تخریب کعبه، که ۵ سال پیش از بعثت صورت گرفت، در فاصله‌ای دور از مسجد واقع شد.

در سال ۳۱۷   (قمری)  یکی از فرقه‌های منسوب به اسماعیلیان به نام  “قرامطه”، حجرالاسود را از کنار کعبه برداشت و به احساء منطقه‌ای در شرق عربستان سعودی برد. این گروه به مدت ۲۲ سال (چهار روز کم‌تر) تا سال ۳۳۹ (قمری) سنگ را در آنجا نگاه داشتند و سپس در عید قربان همین سال، آن را به جای نخست بازگرداندند. پس از آن، طی سال‌های پیاپی، حجرالاسود به طور عمد یا غیرعمد از جای خود کنده شد و هر بار اجزایی از آن خرد و جدا گردید. هر بار این اجزا به هم چسبانده شد و همان‌گونه که گذشت، اکنون مجموعه آن در هاله‌ای از نقره قرار داده شده‌است. گفتنی است حجرالاسود آغاز و پایان طواف است و برابر آن، سنگ سیاهی روی زمین (تا انتهای مسجد) کشیده شده‌است. چراغی سبز رنگ نیز بر دیوار مسجد برابر حجرالاسود نصب شده تا راهنمای طواف کنندگان باشد.

ملتزم

قسمتی از دیوار و پایین دیوار کعبه را که در یک سوی آن حجرالاسود و در سوی دیگرش درب کعبه قرار دارد، “ملتزم” می‌نامند. این محل را از آن روی ملتزم می‌نامند که مردم در آن قسمت می‌ایستند و به دیوار ملتزم شده، نزدیک شده و دعا می‌خوانند. در روایتی آمده‌است که حضرت محمد صلی الله علیه و سلم صورت و دست‌های خود را روی این قسمت از دیوار قرار می‌داد. همچنین، از ایشان نقل شده‌است که گفت: “ملتزم، محلی است که دعا در آن‌جا پذیرفته می‌شود.

مستجار

محلی در پشت درب کعبه، کمی مانده به رکن یمانی، مقابل ملتزم و در سوی دیگر کعبه، دیوار کنار رکن یمانی را “مستجار” می‌نامند. “جار” به معنای همسایه و “مستجار” به معنای پناه‌بردن به همجوار و به صورت کلی‌تر “پناه بردن” است. این مکان نیز در اعتقاد مسلمانان از مکان‌های پذیرفته‌شدن دعا است. زمانی که خانه کعبه دو در داشت، در دیگر آن در کنار مستجار بود که بسته شد.

شاذروان

شاذروان همان برآمدگی‌هایی است که در اطراف کعبه قرار دارد و آن بخشی از کعبه‌است که توسط قریش از ساختمان کعبه کاسته شد و اکنون همانند پوششی اطراف خانه را در برگرفته‌است. شاذروانِ کنونی از ساخته‌های سلطان مراد چهارم در هنگام ساختمان کعبه در سال ۱۰۴۰ (قمری) است. زمانی که در بازسازی‌های کعبه، ابعاد خانه قدری کوچک‌تر از بنای ابراهیمی آن شد، برای حفظ ابعاد اصلی، فضای عقب‌نشینی‌شده را با ساخت سکویی کم‌ارتفاع علامت‌گذاری کردند که “شاذَروان” نامیده شد و چون ملاک در طواف، حدّ اصلی کعبه‌است، فقها برای حصول شرط خروج طواف‌گزار از کعبه، طواف بر روی شاذروان را صحیح نمی‌دانند.

بنابراین، شاذروان همان سنگ مایلی است که بخش پایینی دیوار کعبه را تا روی زمین پوشانیده‌است، و همینطور بخشی که در مقابل حجر اسماعیل به صورت پلّهی ساخته شده‌است که بلندی آن از سطح زمین ۲۰ سانتی‌متر و عرض آن ۴۰ سانتی‌متر است. این پله جایگاه مردمی است که برای نیایش و تضرع به درگاه الهی بر روی آن می‌ایستند و سینه و شکم خود را بر کعبه قرار می‌دهند و دستان را بر بالای سر خود و بر دیوار کعبه می‌گذارند. علت آن‌که در این قسمت شاذروان قرار داده نشده این است که در بنای ابراهیم، حجر اسماعیل جزو خانه کعبه بوده‌است که در ساختمان قریش به علّت کمبود مال حلال از خانه کاستند و بر حجر افزودند. همچنین در پایین درِ کعبه، شاذروان قرار داده نشده و به صورت پله‌ای صاف به طول ۳۴۵ سانتی‌متر ساخته شده‌است که مردم در ملتزم بر آن می‌ایستند و دعا و نیایش می‌کنند. در بالای شاذروان حلقه‌های از مس قرار دارد که در هنگام پایین آوردن جامه کعبه (کسوة الکعبه) لب جامه به این حلقه‌ها می‌بندند تا جامه استوار باشد.

حطیم

دیواری است نیم دایره به ارتفاع ۹۰ سانتی متر و عرض ۱٫۵ متر که به دیوار قسمت شمال غربی کعبه وصل نیست. جنس حطیم سنگ مرمر سفید است. برخی نیز مساحت میان حجرالاسود و زمزم و مقام ابراهیم و قسمتی از حجر اسماعیل را “حطیم” می‌گویند. از مکان‌های محترم در مسجدالحرام است و مردم در این قسمت برای دعا جمع می‌شوند و به یکدیگر فشار می‌آورند. این که آیا حطیم تنها همان محدوده کنار حجرالاسود و باب کعبه را شامل می‌شود یا وسعت بیشتری دارد، اختلاف است.

“حجر اسماعیل”، فضایی است میان کعبه و دیواری نیم‌دایره بنام حطیم (به عرض ۱٫۵ متر و بلندی ۹۰ سانتی متر) که از رکن عراقی تا رکن شامی را شامل می‌شود. حجر اسماعیل به عقیده اسلام، یادگار زمان حضرت ابراهیم و  حضرتاسماعیل و مدت زمانی پس از بنای کعبه‌است و قدمت و پیشینه آن به زمان بنای کعبه به دست ابراهیم می‌رسد.

از آنجا که حجر اسماعیل داخل در مطاف است، می‌تواند نشانه‌ای بر بزرگی آن باشد. در اصل، حجراسماعیل جزئی از کعبه‌است. هرگاه باران بر بام کعبه ببارد، از ناودان رحمت در این فضا می‌ریزد.

ناودان رحمت

“ناودان رحمت” (میزاب الرحمة) یا “ناودان طلا”، ناودانی از طلاست که بر بام کعبه نصب شده و به سمت حجر اسماعیل است. هرگاه باران بر بام کعبه ببارد، آب از ناودان در این فضای حجر اسماعیل می‌ریزد. به اعتقاد مسلمانان، اینجا مدفن اسماعیل و مادرش هاجر و بسیاری از پیامبران است.

گویند آن را نخست حجاج بن یوسف ثقفی نهاد تا آب باران بر بام خانه جمع نشود.

مقام حضرت ابراهیم

به محل ایستادن ابراهیم می‌گویند و سنگی است به طول و عرض ۴۰ سانتی‌متر و بلندی تقریبی ۵۰ سانتی‌متر که جای پای ابراهیم روی آن است و مقابل درب کعبه قرار دارد. رنگ آن میان زرد و قرمز متمایل به سفید است. طبق اعتقادات مسلمانان این مکان مربوط به زمانی است که ابراهیم دیوارهای کعبه را بالا می‌برد؛ آنگاه که دیوار بالا رفت، به اندازه‌ای که دست بدان نمی‌رسید، سنگی آوردند و ابراهیم بر روی آن ایستاد و سنگ‌ها را از دست اسماعیل گرفت و دیوار کعبه را بالا برد.

بر روی این سنگ، اثر پای حضرت ابراهیم علیه السلام مشخص است. از زمان عباسیان بدین سو، این سنگ با طلا پوشانده شد و در محفظه‌ای قرار گرفت تا آسیب نبیند.

براساس برخی گفته‌ها مقام ابراهیم تا  فتح مکه مکرمه به دیوار کعبه چسبیده بود و پس از فتح، محمد آن را از دیوار درآورد و کنار کعبه، نزدیک در نصب کرد. زمانی که آیه “وَ اتَّخِذُوا مِن مَقامِ إِبراهیمَ مُصَلًّی” را گفت، دستور داد تا مقام را جایی که اکنون قرار گرفته انتقال دهند.

پرده کعبه شریفه

بر روی کعبه پوششی سیاه رنگ وجود دارد که به آن “پرده کعبه” یا “جامه کعبه” (کسوة الکعبه) گویند. نخستین کسی که خانه کعبه را پرده پوشانید تُبع حمیری پادشاه یمن بود. مهدی عباسی خلیفه مسلمین دستور داد پرده‌ها را بردارند و تنها یک پرده بر آن بگذارند و سالی یک بار آن را عوض کنند این سنت تا به امروز ادامه دارد. و بر آن آیه‌هایی از قرآن قلاب دوزی شده‌است.

ka

 

 

 

 

 

 

منابع با تصرف و اختصار:

ویکی پیدیا

دایره المعارف اسلام،۳۱۷ جلد پنجم، ص Wensinck, A. J; Ka`ba. Encyclopaedia of Islam IV p. 317

ابن کبیر، قصص انبیاء، ساخت کعبه

تاریخ و آثار اسلامی مکه مکرمه و مدینه منوره، اصغر قائدان، نشر مشعر، ۱۳.

دایره المعارف اسلام،۳۱۷ جلد پنجم، ص Wensinck, A. J; Ka`ba. Encyclopaedia of Islam IV p. 317

کعبه. دایره المعارف قرآن، صفحه ۷۶، Hawting, G.R. ;

 Peterson, Andrew (1996). Dictionary of Islamic Architecture London: Routledge

دایره المعارف قرآن، صفحه ۷۶، a b Hawting, G.R. ;

الکعبة المعظمه و الحرمان الشريفان، ص ۱۰۴٫

دایره المعارف اسلام،۳۱۷ جلد پنجم، ص Wensinck, A. J; Ka`ba. Encyclopaedia of Islam IV p. 317

الأزرقی، ابی الولید، محمد بن عبدالله، بن احمد الأزرق. ”اخبار مکه وماجاء فیها من الآثار” ج۱. ج۲. دار الأندلس: بیرت، انتشار سال ۱۹۷۷ میلادی. (به عربی).

الفاسی، المالکی، العلامه الحافظ، ابی الطیب المکی.

“شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام” ج۱. ج۲. دار الکتاب العربی: بیرت، انتشار سال ۱۹۸۵ میلادی. (به عربی).

مهلمل، جاسم بن محمد،. ”المنهاج للمعتمر والحاج” ج۱. دار الدعوه للنشر: کویت، انتشار سال ۱۹۸۸ میلادی. (عربی).

النّدوی، ابوالحسن، علی الحسنی،. ”السیرة النبویة” . دار الشروق للنشر: بیروت، انتشار سال ۱۹۸۳ میلادی. (عربی).

رضا، محمد،. ”الامام علی بن ابی طالب” کرم الله وجهه. دار ومکتبة الهلال: بیروت، انتشار سال ۱۹۸۲ میلادی. (عربی).

الجزائری، جابر، ابوبکر،. ”هذا الحبیب یا محب” . مکتبة لینة للنشر والتوزیع: جدة، انتشار سال ۱۹۹۰ میلادی. (عربی).

ارسال دیدگاه