هزار و یک شب.. کتابی متفاوت

کتاب هزار و یک شب مجموعه‌ای از داستان‌های افسانه‌ای قدیمی هندی، ایرانی و عربی است که به زبان‌های متعددی منتشر شده‌است. این کتاب از مشهورترین کتابهای است که به چندین زبان حتی اردو ترجمه شده است.

هیچ داستان دیگری تا حالا در سطح کتاب “هزار و یک شب” میان ملتهای جهان مشهور نشده شده است.

haz1

 

 

 

 

 

 

 

 

این مجموعه از متون دارای ریشه های بس گوناگون گرفته شده است که در طی چندین قرن پرداخته شده اند، و این کتاب در قرن ۱۳ و ۱۴ میلادی شکلی ثابت به خود گرفته است. هزار و یک شب اثر یک نویسنده نبوده بلکه اثری دست جمعی است که در مدت چندین قرن فراهم آمده است

تعداد داستان‌های هزار و یک شب دقیقاً هزار و یک نیست، چون داستان‌های زیادی زیر نام هزار و یک شب نوشته شده‌است.

امروزه نام هزار و یک شب برای اهداف تجارتی همچون مکتب، رستوران، فلم، سرود و اشعار (از ام کلثوم مصری) مورد استفاده قرار گرفته است.

نام فارسی آن هزار افسان است و وقتی به عربی ترجمه شده، نخست الف خرافه و سپسالف لیله خوانده شده، و چنانکه حکمت می‌گوید در زمان خلفای فاطمی مصر به صورت الف لیلة و لیله(هزار شب و یک شب) درآمده‌است. در سال ۱۲۵۹ هجری قمری، در زمان محمدشاه به دست ملا عبداللطیف طسوجی به فارسی ترجمه شده (این کتاب دارای ارزش تاریخی است،

alf

 

 

 

 

 

 

داستان‌های این کتاب دارای محتوای بسیار بوده ازجمله طنز، تعالیم اخلاقی چه بد و چه خوب (بعضی از داستان‌های آن تشویق به عیش و نوش و خوش‌گذرانی می‌نموده برای همین از این حکایات صرف نظر شده‌است ولی در بعضی حکایات هم تشویق به عدالت و ایثار و جوانمردی نموده‌است.)، آداب و سنن ملل مختلف، مشکلات اجتماعی، مسافرت و سیاحت و…

ترجمه هزار ویک شب به زبانهای اروپایی

نخستین ترجمهٔ هزار و یک شب به زبان‌های اروپایی در قرن شانزدهم میلادی به دست آنتوان گالان به فرانسوی درآمد و در سال ۱۷۰۴ میلادی منتشر شد.سر ریچارد برتون نخستین ترجمه انگلیسی این کتاب را در ۱۸۸۵ عرضه کرد. بورخس همه آثارش را مدیون هزار و یک شب می‌دانست و تأثیر آن بر بسیاری از نویسندگان معروف جهان ازجمله کسانی چون جیمز جویس انکارناپذیر است.

به قول رضا طاهری محقق ایرانی:در داستان نخستینِ هزارو یک شب، پادشاهی به نام شهریار هر شب با زنی هم بستر می‏‌شد و بعد او را می‏‌کشد. شهرزاد دختری که از بیزاری پادشاه از زنان آگاه بود با شهریار ازدواج می‎‏کند و هر شب برای پادشاه قصه‏‌ای را روایت می‏‌کند. مجموعه این روایت‏‌های شبانه و مدام با هدفمندی و نکات محتوایی که شهرزاد روایت می کند، بیماری شهریار را با قصه‏‌درمانی در بازه‏ ی زمانی هزار ویک شب درمان می‎کند.

تقسیمات داستانهای این کتاب

داستان های کتاب هزار و یک شب به چهار دسته تقسیم شده است:

الف) نخست هسته قصه های ایرانی الاصل و هم ریشه با داستان های شاهنامه که به دست فاتحان مسلمان با اسلام انطباق یافته اند و قدیم ترین بخش هزار و یک شب اند.  قصه های تخیّلی و وهمناک، مثل جنیان و پریان.

ب) دومین دسته حکایات که بیشتر مغازله آمیزاند، تا وهمناک و در بغداد در دوران خلافت هارون الرشید می گذرند، قصه های عاشقانه با عواقب عدیده اند. در این داستان ها، مناظر زندگی درباری یا شهری، اندک اندک جایگزین صحنه های طلسم و جادو می گردند. اشعار شهوت انگیز و از طرفی جعفر برمگی، آخرین بازمانده ی خاندان برمکیان مربوط به همین دسته اند.

پ) برعکس، عنصر شگرف و خارق العاده، در دوره ای از قصه های دریانوردان که مشهورترینشان قصه های سندباد بحری، مربوط به بندر بصره، نقش بسته است. اعجاب انگیزی این قصه ها ناشی از به هم آمیختگی تنگاتنگ راست و دروغ است. این قصه ها، حماسه ی نخستین دریانوردان مجهز به قطب نما و شاخص و میل رصد و شمسه و اسطرلاب به کشف مناطق ناشناخته می روند.

ت) شهری و بورژوازی شدن قصه ها در چهارمین دسته که در قاهره پرداخته شده اند و به قصه های کهن مزید گشته اند، برجستگی بیشتر می یابد. یعنی حکایات مشتمل بر ماجراجویی های قهرمانان و قصه های هزل آمیز و هجوآلود و صحنه هایی از زندگی اعیان خوش ذوق و ظریف و گوشه هایی از معاش سوداگران و پیشه وران، تقریبا به طور کامل، جانشین وهمناکی قصه های کهن می شوند. قصه های جوذر صیاد از جمله قصه های این دوره است. البته در این قصه، چنانکه در قصه  علاء الدین نیز، عناصری مراکشی الاصل به چشم می خورد. این قصه ها مشحون از عناصر اعجاب انگیز و خوارق عادت اند. اما این عنصر اعجاب انگیز از عنصر شگفتی زای ایرانی تبار، متمایز است و در آن، پاره خاطراتی از ادبیات تعلیمی مصر باستان و برگرفته هایی از روایات تلمودی می توان یافت.

البته قصه هایی هم هستند که در هیچ طبقه ای نمی گنجند و تنها قصه هایی عامیانه اند. به این نکته نیز باید اشاره کرد که در واقع، چندین چاپ عربی هزار و یک شب وجود دارد که در هند، مصر، سوریه و سرانجام در اروپا به طبع رسیده اند و روایات مختلف کتاب به شمار می روند، تا آنجا که بعضی کتب نخستین ترجمه شده در اروپا، قصه هایی دارند که در نسخ عربی آن موجود نیست.

از مراجع متعدد (با تصرف)

ارسال دیدگاه